Yasın duygusal etkilerini, kayıp karşısında verilen doğal tepkileri ve sürece sağlıklı şekilde uyum sağlamaya yardımcı olabilecek bilgileri ele alan bir rehber.
Yasın duygusal etkilerini, kayıp karşısında verilen doğal tepkileri ve sürece sağlıklı şekilde uyum sağlamaya yardımcı olabilecek bilgileri ele alan bir rehber.
Hayatın kaçınılmaz gerçeklerinden biri kayıptır. Bazen sevdiğimiz bir insanı, bazen bir ilişkiyi, bazen sağlığımızı, bazen de hayatımızdaki önemli bir rolü kaybedebiliriz. Her kayıp beraberinde bir uyum süreci getirir ve bu sürece yas ve kayıp süreci adı verilir. Yas, sevilen bir şeyin veya kişinin yokluğuna verilen doğal bir tepkidir. Ancak herkes yasını farklı yaşar ve bu nedenle yas evreleri kişiden kişiye değişiklik gösterebilir. Kimi insanlar duygularını yoğun yaşarken kimileri daha sessiz bir süreçten geçebilir. Bazı kayıplar ise beklenmedik ve sarsıcı olduğu için travmatik yas olarak adlandırılan daha karmaşık tepkilere yol açabilir. Yas psikolojisi bize, acının bir hastalık değil, insan olmanın doğal bir parçası olduğunu gösterir. Yas tutmak unutmak anlamına gelmez; kaybın yarattığı boşlukla yaşamayı öğrenme sürecidir. Bu nedenle yas, yalnızca kaybedilen kişiye veda etmek değil, aynı zamanda yeni bir hayata uyum sağlama yolculuğudur.
Yas, kişinin kayıp karşısında verdiği duygusal, zihinsel, fiziksel ve davranışsal tepkilerin bütünüdür. Çoğu zaman yas denildiğinde yalnızca ölüm akla gelir. Oysa boşanma, ayrılık, iş kaybı, sağlık kaybı veya yaşam koşullarındaki büyük değişimler de yas sürecini başlatabilir.
Bir ağacın sonbaharda yapraklarını dökmesini düşünün. Ağaç eski yapraklarından vazgeçerken bir süre çıplak kalır. Bu görüntü dışarıdan bakıldığında eksiklik gibi görünse de aslında yeni bir döneme hazırlanmanın parçasıdır. Yas da benzer şekilde yaşamımızdaki önemli bir kaybın ardından yeniden uyum sağlama sürecidir.
Yas sırasında kişi;
Tüm bu tepkiler çoğu zaman normal yas sürecinin bir parçasıdır.
Yas evreleri herkes için aynı sırayla ilerlemez. Bazı insanlar belirli evreleri daha yoğun yaşarken bazıları bazı evreleri hiç yaşamayabilir.
İlk aşamalarda kişi yaşanan kaybı kabul etmekte zorlanabilir. “Bu gerçek olamaz, daha dün konuşmuştuk” gibi düşünceler görülebilir. İnkar, zihnin kendisini ani bir duygusal yükten korumaya çalışmasının doğal bir yoludur.
Kişi yaşanan kayıp nedeniyle öfke hissedebilir.
öfke duyabilir. Bu aşamada öfke çoğu zaman acının farklı bir yüzüdür.
Kişi zihninde farklı senaryolar kurabilir. “Keşke onu daha erken hastaneye götürseydim, şunu yapsaydım belki farklı olurdu.” Bu aşama kontrol hissini yeniden kazanmaya yönelik doğal bir çabadır.
Kaybın gerçekliği daha belirgin hale geldikçe yoğun üzüntü görülebilir.
Bu evrede:
ortaya çıkabilir.
Kabul, kaybın acısının tamamen bitmesi anlamına gelmez. Daha çok kişinin yaşanan kaybı hayat hikayesinin bir parçası olarak taşıyabilmeye başlamasıdır. Yara tamamen kaybolmaz ancak kişinin yaşamını yönetme gücü yeniden artar.
Yasın bir takvimi yoktur. Kendinize zaman tanımak önemlidir.
1.Duygularınızı Bastırmayın
Üzüntü, özlem veya öfke hissetmek zayıflık değildir. Duyguların yaşanmasına izin vermek iyileşme sürecinin bir parçasıdır.
2.Sosyal Destek Alın
Güvendiğiniz kişilerle konuşmak yalnızlık hissini azaltabilir.
3.Rutinlerinizi Korumaya Çalışın
Günlük yaşamın küçük rutinleri kişinin yeniden denge bulmasına yardımcı olabilir
4.Kendinize Şefkat Gösterin
Bu süreçte kendinizi eleştirmek yerine anlayış göstermeye çalışın.
Yas sırasında birçok insan “Artık toparlanmış olmam gerekirdi” diye düşünebilir. Oysa iyileşmenin belirli bir süresi yoktur.
Kayıp yaşayan kişiler çoğu zaman kendi ihtiyaçlarını ikinci plana atabilir. Ancak iyileşme sürecinde bedenin de desteğe ihtiyacı vardır.
1.Uyku Düzenine Dikkat Edin
Uyku sorunları yaygın olsa da düzenli uyku iyileşmeyi destekler.
2. Düzenli Beslenin
İştah azalabilir veya artabilir. Mümkün olduğunca dengeli beslenmeye çalışın.
3.Hareket Edin
Kısa yürüyüşler bile duygusal yükün hafiflemesine yardımcı olabilir.
4.Kendinize Alan Açın
Sessiz kalmak, yazı yazmak, dua etmek veya doğada vakit geçirmek rahatlatıcı olabilir.
Bir fırtınadan sonra toprağın yeniden canlanması zaman alır. İnsan ruhu da benzer şekilde dinlenmeye ve bakım görmeye ihtiyaç duyar.
Bazı davranışlar kısa süreli rahatlama sağlasa da uzun vadede süreci zorlaştırabilir.
1.Duygulardan Kaçmak
Sürekli meşgul olmak veya hiçbir şey olmamış gibi davranmak acının ertelenmesine neden olabilir.
2.Kendini İzole Etmek
Tamamen yalnız kalmak iyileşme sürecini zorlaştırabilir.
3.Alkol ve Madde Kullanımı
Geçici rahatlama sağlasa da duygusal yükü artırabilir.
4.Kendinizi Başkalarıyla Kıyaslamak
Herkes yasını farklı yaşar. Başkasının süreci sizin için ölçüt değildir.
Yasın kendisi bir hastalık değildir. Ancak bazı durumlarda profesyonel destek gerekebilir.
Özellikle:
durumlarında bir uzmana başvurmak önemlidir. Profesyonel destek almak yas tutamadığınız anlamına gelmez. Bazen yük ağırlaştığında onu tek başına taşımaya çalışmamak gerekir.
Birçok kişi yas yaşayan birine ne söylemesi gerektiğini bilemez. Aslında çoğu zaman önemli olan doğru cümleyi bulmak değil, orada olmaktır.
Toplumda yasla ilgili en yaygın yanlış inanışlardan biri, iyileşmenin unutmak anlamına geldiğidir. Oysa yas sürecinin amacı sevdiğimiz kişiyi hafızamızdan silmek değildir.
Bir kitap düşünün. Bazı insanlar hayatımızın yalnızca birkaç sayfasında yer alırken bazıları kitabın tamamına yayılmıştır. O kişi artık fiziksel olarak yanımızda olmasa bile hikayemizin bir parçası olmaya devam eder. İyileşmek, kaybedilen kişiyi geride bırakmak değil; onun yokluğuyla yaşamayı öğrenebilmektir. Bu nedenle birçok kişi yıllar sonra bile özlem hissedebilir. Bu durum yasın yanlış ilerlediği anlamına gelmez. Sevginin izlerinin devam ettiğini gösterir.
Yas evreleri çoğu zaman yanlış anlaşılır. İnsanlar bazen kabul aşamasına geldikten sonra bir daha üzülmemeleri gerektiğini düşünebilir. Oysa yas bir merdiven değildir. Daha çok denizdeki dalgalar gibidir. Bazı günler deniz sakin görünür. Kişi günlük yaşamına devam eder, hatta kendisini iyi hisseder. Ardından bir fotoğraf, bir şarkı veya bir koku aniden güçlü duyguların ortaya çıkmasına neden olabilir. Bu durum geriye gitmek değildir. Yasın doğal ritmidir. Birçok kişi bu dalgalanmaları yaşadığı için “İyileşemiyorum” diye düşünür. Oysa çoğu zaman yaşanan şey iyileşme sürecinin doğal bir parçasıdır.
Modern yas kuramlarında önemli kavramlardan biri “devam eden bağlar” yaklaşımıdır. Eskiden yasın sağlıklı tamamlanabilmesi için kişinin kaybettiği kişiyle olan bağını tamamen koparması gerektiği düşünülürdü. Günümüzde ise bunun her zaman gerekli olmadığı bilinmektedir.
Birçok insan kaybettiği kişiyle ilgili anıları yaşatır, onun öğütlerini hatırlar, önemli kararlar alırken onu düşünür, bazı gelenekleri sürdürür. Bu davranışlar yasın uzadığı anlamına gelmez. Aksine kişinin kaybettiği kişiyle kurduğu ilişkiyi yeni bir biçimde sürdürdüğünü gösterir. Çünkü bazı insanlar hayatımızdan çıkmaz; yalnızca hayatımızdaki yerleri değişir.
Yas sürecinde birçok kişi beklenmedik bir duygu yaşar: suçluluk. Bir gün güldüğünde, eğlendiğinde veya mutlu hissettiğinde aklına kaybettiği kişi gelir ve “Bu kadar çabuk iyi olmamalıyım” diye düşünebilir. Oysa iyileşmek sevginin azaldığı anlamına gelmez. Bir insanı özlemekle hayatın içinde yeniden neşe bulabilmek birbirine zıt şeyler değildir. Kalpte hem özlem hem de yaşam aynı anda var olabilir.
Yas dönemlerinde insanlar çoğu zaman kendilerine karşı oldukça sert davranırlar. Daha güçlü olmalıyım, artık toparlanmış olmam gerekiyordu, bu kadar etkilenmemeliydim gibi düşünceler sık görülür. Oysa kayıp yaşayan bir arkadaşınıza söylemeyeceğiniz şeyleri kendinize söylemek iyileşmeyi zorlaştırabilir. Öz şefkat, acıyı küçümsemek değil; insan olmanın doğal bir parçası olarak kabul etmektir. Yas sürecinde bazen ihtiyaç duyduğumuz şey çözüm değil, kendimize gösterebildiğimiz anlayıştır.
Yas, sevdiğimiz kişiyi geride bırakma süreci değildir. Yas, onun yokluğunda yaşamayı yeniden öğrenme sürecidir. Zaman acıyı tamamen silmez; ancak acının hayatımızdaki yerini değiştirir. İlk zamanlarda tüm odayı kaplayan kayıp duygusu, zamanla kalbinizde taşıdığınız bir anıya dönüşebilir. Çünkü sevdiğimiz insanlar bazen yanımızdan ayrılırlar, fakat hayat hikâyemizden hiçbir zaman tamamen çıkmazlar. İyileşmek de çoğu zaman unutmak değil, hatırlamaya devam ederken yaşamla yeniden bağ kurabilmektir.
Hayır, toplumdaki yaygın inanışın aksine iyileşmek unutmak anlamına gelmez. Yas sürecinin amacı sevilen kişiyi hafızamızdan silmek değildir. İyileşmek, kaybedilen kişiyi geride bırakmak değil; onun yokluğuyla yaşamayı öğrenebilmektir. Kişi fiziksel olarak yanımızda olmasa bile hikayemizin bir parçası olmaya ve sevgisinin izlerini taşımaya devam eder.
Hayır, yas doğrusal bir süreç değildir ve bir merdiven gibi ilerlemez. Yas evreleri herkes için aynı sırayla gitmediği gibi, bazı insanlar belirli evreleri yoğun yaşarken bazılarını ise hiç yaşamayabilir. Süreç daha çok denizdeki dalgalar gibidir; kişi kabul aşamasına gelmiş olsa bile bir fotoğraf, şarkı veya koku nedeniyle aniden güçlü duygular ortaya çıkabilir. Bu durum geriye gitmek değil, yasın doğal ritmidir.
Hayır, suçluluk duyulmasını gerektiren bir durum değildir. Yas sürecinde yeniden gülmek, eğlenmek veya mutlu hissetmek kaybedilen kişiye duyulan sevginin azaldığı anlamına gelmez. Bir insanı özlemekle hayatın içinde yeniden neşe bulabilmek birbirine zıt şeyler değildir; insan kalbinde hem özlem hem de yaşam aynı anda var olabilir.
Yasın kendisi bir hastalık olmasa da yük ağırlaştığında tek başına taşımaya çalışmamak gerekir. Özellikle şu durumlar yaşandığında mutlaka bir uzmana başvurulmalıdır:
Aylar geçmesine rağmen günlük yaşamın sürdürülememesi,
Yoğun umutsuzluk hissi ve kendine zarar verme düşünceleri,
Şiddetli uyku sorunları ve sürekli kronikleşen suçluluk duygusu,
Travmatik olayın zihinde tekrar tekrar yaşanıyormuş gibi hissedilmesi.
Ara