Bipolar bozukluğun belirtilerini, mani ve depresyon dönemlerinin özelliklerini ve hastalığın yaşam üzerindeki etkilerini ele alan bilgilendirici bir rehber.
Bipolar bozukluğun belirtilerini, mani ve depresyon dönemlerinin özelliklerini ve hastalığın yaşam üzerindeki etkilerini ele alan bilgilendirici bir rehber.
Hayatımız boyunca hepimizin duyguları değişir. Mutlu oluruz, üzülürüz, enerjik hissederiz ya da zaman zaman motivasyonumuz düşebilir. Ancak bipolar bozukluk, günlük duygu değişimlerinden çok daha farklı ve yoğun bir ruh sağlığı durumudur.
Halk arasında İki Uçlu Bozukluk veya eski adıyla manik depresif hastalık olarak da bilinen bipolar bozukluk, kişinin duygu durumunda belirgin yükselmeler ve çökkünlük dönemleri yaşamasıyla karakterizedir. Bu dönemler kişinin düşüncelerini, enerjisini, davranışlarını ve günlük yaşamını etkileyebilir.
Bipolar bozukluk yaşayan kişiler bazen kendilerini aşırı enerjik, güçlü ve durdurulamaz hissederken bazen de yoğun mutsuzluk, umutsuzluk ve isteksizlik yaşayabilirler. Bu değişimler yalnızca ruh halini değil, ilişkileri, iş yaşamını ve günlük işlevselliği de etkileyebilir.
Ancak bipolar bozukluk bir karakter özelliği değildir ve kişinin iradesiz olduğu anlamına gelmez. Günümüzde etkili tedavi yöntemleri sayesinde birçok kişi sağlıklı ve üretken bir yaşam sürdürebilmektedir. Bipolar bozukluğu anlamak, hem bu tanıyı alan kişiler hem de yakınları için önemli bir adımdır.
Bipolar bozukluk, kişinin duygu durumunda belirgin yükselme ve çökkünlük dönemleri yaşadığı bir duygu durum bozukluğudur.
Sağlıklı çalışan bir araçta gaz ve fren dengeli çalışır. Ancak gazın aşırı basılı kaldığını düşünün. Araç hızlanır, risk alır ve kontrol zorlaşır. Şimdi de frenin sürekli basılı olduğunu düşünün. Araç ilerlemekte zorlanır. Bipolar bozuklukta da kişinin duygu durumunu düzenleyen sistemler zaman zaman bu iki uç arasında zorlanabilir.
Bu nedenle kişi:
Mani veya hipomani dönemleri yaşayabilir.
Depresif dönemler yaşayabilir.
Bazı dönemlerde ise belirtiler belirgin olmayabilir.
Önemli olan, bu değişimlerin sıradan ruh hali değişimlerinden daha yoğun olması ve yaşamı etkilemesidir.
Bipolar bozukluk yaşayan kişilerin düşünce biçimleri atak dönemlerine göre değişebilir.
Kişi:
Kendisini aşırı güçlü hissedebilir.
Daha hızlı düşünebilir.
Çok konuşabilir.
Uyku ihtiyacının azaldığını hissedebilir.
Büyük projeler planlayabilir.
Riskli kararlar alabilir.
Bazı kişiler bu dönemi “zihnim çok hızlı çalışıyordu” şeklinde tarif eder.
Kişi:
Umutsuz hissedebilir.
Kendisini değersiz görebilir.
Geleceğe dair olumsuz düşünebilir.
Karar vermekte zorlanabilir.
Enerji kaybı yaşayabilir.
Bu nedenle bipolar bozukluk yalnızca duyguları değil, düşünce sistemini de etkileyebilir.
Bipolar I Bozukluk: En az bir mani döneminin yaşandığı bipolar bozukluk türüdür. Mani belirtileri belirgin düzeydedir ve kişinin işlevselliğini ciddi şekilde etkileyebilir.
Bipolar II Bozukluk: Hipomani ve depresyon dönemleriyle karakterizedir. Hipomani, maniye göre daha hafif seyreden bir yükselme dönemidir.
Siklotimi: Duygu durumunda uzun süre devam eden ancak tam mani veya depresyon düzeyine ulaşmayan dalgalanmalar görülür.
Diğer Bipolar ve İlişkili Bozukluklar: Bazı kişiler bipolar belirtiler gösterebilir ancak tanı kriterlerini tam karşılamayabilir.
Aşırı enerji
Uyku ihtiyacında azalma
Hızlı konuşma
Düşüncelerin hızlanması
Dürtüsel davranışlar
Riskli harcamalar
Aşırı özgüven
Sürekli mutsuzluk
Enerji kaybı
İlgi kaybı
Umutsuzluk
Uyku değişiklikleri
Konsantrasyon güçlüğü
Suçluluk düşünceleri
Belirtilerin süresi ve şiddeti kişiden kişiye değişebilir.
Bipolar bozukluk tek bir nedenle ortaya çıkmaz.
Genetik Faktörler: Aile öyküsü bulunan kişilerde risk artabilir.
Beyin Kimyası: Duygu durumunu düzenleyen bazı nörobiyolojik sistemlerde farklılıklar görülebilir.
Çevresel Faktörler: Yoğun stres, travmatik yaşam olayları ve uyku düzenindeki bozulmalar belirtileri tetikleyebilir.
Yaşam Olayları: Önemli değişiklikler ve stresli süreçler atak riskini artırabilir.
Bir metafor kullanırsak; genetik yatkınlık silahı doldurabilir, ancak çevresel etkenler bazen tetiği çekebilir.
İnternette bipolar testi adı altında çeşitli ölçekler bulunabilir. Ancak bipolar bozukluk tanısı yalnızca testlere dayanarak konulmaz.
Tanı sürecinde:
Klinik görüşme
Belirti öyküsü
Atakların değerlendirilmesi
Aile öyküsü
Gerektiğinde psikolojik testler
birlikte ele alınır. Bu nedenle internet testleri yalnızca farkındalık sağlayabilir, tanı koydurmaz.
Bipolar bozukluk yalnızca tanıyı alan kişiyi değil, ailesini, partnerini ve yakın çevresini de etkileyebilir. Özellikle atak dönemlerinde yaşanan davranış değişiklikleri, yakınların ne yapacağını bilememesine neden olabilir. Bu nedenle bipolar bozukluğu olan bir kişiye nasıl yaklaşılması gerektiğini bilmek hem ilişkileri korumak hem de tedavi sürecini desteklemek açısından önemlidir.
Bipolar bozukluk yaşayan kişiler zaman zaman çevrelerinden şu cümleleri duyabilir:
“Biraz iradeli ol.”
“Abartıyorsun.”
“Kendini toparla.”
“İstersen düzelirsin.”
Ancak bipolar bozukluk bir irade meselesi değildir. Tıpkı diyabet veya tansiyon gibi biyolojik ve psikolojik yönleri olan bir sağlık durumudur. Özellikle mani veya depresyon dönemlerinde ortaya çıkan davranışları kişinin karakteri gibi yorumlamak, suçlamak veya eleştirmek kişinin kendisini daha yalnız hissetmesine neden olabilir. İlk adım, yaşananların kişisel tercih değil, hastalığın belirtileri olabileceğini anlamaya çalışmaktır.
Bipolar bozuklukta tedavi süreklilik gerektirir. Bazı kişiler kendilerini iyi hissettikleri dönemlerde artık tedaviye ihtiyaç duymadıklarını düşünebilirler. Ancak belirtilerin azalması çoğu zaman tedavinin işe yaradığını gösterir.
Yakınlar bu süreçte:
Randevuların takip edilmesine yardımcı olabilir,
İlaç kullanımı konusunda destekleyici olabilir,
Tedavi sürecini küçümsemekten kaçınabilir,
İyileşme sürecine sabır gösterebilir.
Burada önemli olan kişinin yerine karar vermek değil, yanında olduğunu hissettirmektir.
Bipolar bozuklukta uyku yalnızca dinlenmek için gerekli değildir. Aynı zamanda duygu durumunun en önemli düzenleyicilerinden biridir. Birçok kişi için mani döneminin ilk belirtilerinden biri uyku ihtiyacının azalmasıdır. Kişi birkaç saat uyumasına rağmen kendisini son derece enerjik hissedebilir.
Bu nedenle:
Düzenli uyku saatleri oluşturmak,
Gece yaşamını sınırlamak,
Uzun süreli uykusuzlukları ciddiye almak,
Uyku düzenindeki ani değişimleri fark etmek
oldukça önemlidir. Uyku, bipolar bozuklukta adeta duygu durumunun termostatı gibidir.
Mani veya depresyon dönemlerinde kişinin düşünceleri ve davranışları belirgin şekilde değişebilir. Özellikle mani dönemlerinde kişi çok hızlı konuşabilir, riskli kararlar alabilir, eleştirilere karşı hassas olabilir ve kendisini aşırı özgüvenli hissedebilir. Bu dönemlerde mantık yürütmeye çalışmak veya tartışmaya girmek çoğu zaman işe yaramaz.
Bunun yerine:
Sakin konuşmak,
Kısa ve net cümleler kullanmak,
Güven verici bir tutum sergilemek,
Gerektiğinde profesyonel yardım almak
daha yararlı olabilir. Depresyon dönemlerinde ise kişinin isteksiz görünmesi tembellik olarak yorumlamamalidir. Çoğu zaman kişi zaten yoğun bir içsel mücadele vermektedir.
Bazen yakınlar kişinin yaşadığı belirtileri fark ederken kişi kendisi fark etmeyebilir. Bu durumda “Senin bir problemin var” demek yerine, “Son zamanlarda zorlandığını görüyorum. Bir uzmandan destek almak sana iyi gelebilir” şeklinde yaklaşmak daha destekleyici olabilir. Amaç kişiyi zorlamak değil, yardım alabileceği güvenli yolları göstermektir.
Bipolar bozukluğu olan bir yakına destek olmak zaman zaman yorucu olabilir. Bu nedenle aile üyelerinin ve partnerlerin de kendi sınırlarını koruması, sosyal destek alması ve gerekirse psikolojik destekten yararlanması önemlidir. Çünkü tükenen bir kişinin başkasına destek olması zorlaşabilir.
Bipolar bozukluğu olan kişi yaşadığı tanıdan ibaret değildir. Onun hala hayalleri, yetenekleri, güçlü yönleri ve değerleri vardır. Destekleyici bir yaklaşımın amacı kişiyi “düzeltmek” değil, yaşadığı zorluklarla mücadele ederken yanında yürüyebilmektir. Bazen iyileşme sürecinde en güçlü destek, doğru şeyi söylemek değil, kişinin yalnız olmadığını hissettirmektir.
Toplumda bipolar bozukluk hakkında birçok yanlış inanış bulunur. Bunlardan biri, kişinin duygu durumundaki değişimlerin karakterinden kaynaklandığını düşünmektir. Oysa bipolar bozukluk bir kişilik özelliği değildir. Kişi bazen çok enerjik veya çok çökkün hissedebilir. Ancak bu durum onun iradesiz, zayıf veya dengesiz biri olduğu anlamına gelmez.
Nasıl ki astım hastası biri nefes almakta zorlandığında bunu karakteri nedeniyle yaşamıyorsa, bipolar bozukluk yaşayan kişiler de yaşadıkları belirtileri isteyerek yaşamazlar. Bu nedenle yargılamak yerine anlamaya çalışmak önemlidir.
Bir evin termostatını düşünün. Normal şartlarda hava soğuduğunda ısıtıcı çalışır, ortam ısındığında ise durur. Böylece denge korunur.
Bipolar bozuklukta ise duygu durumunu düzenleyen sistem bazen olması gerekenden fazla yükselebilir ya da fazla düşebilir. Mani dönemlerinde duygu durumu aşırı yükselirken depresyon dönemlerinde belirgin şekilde düşebilir. Bu nedenle yaşanan değişimler sıradan ruh hali değişikliklerinden daha yoğun ve daha uzun süreli olabilir.
Günlük yaşamda hepimizin ruh hali değişebilir. Ancak bipolar bozukluğu yalnızca “mod değişikliği” olarak düşünmek yanıltıcı olabilir. Bir hava durumu örneği düşünelim.
Normal ruh hali değişimleri gün içindeki bulutlanma veya güneş açması gibidir. Bipolar ataklar ise daha çok güçlü bir fırtına ya da uzun süren kuraklık gibi düşünülebilir. Kişinin enerjisini, düşüncelerini, kararlarını ve ilişkilerini etkileyebilecek kadar yoğun olabilir. Bu nedenle bipolar bozukluk yalnızca duygularla ilgili değil, yaşamın birçok alanını etkileyen bir durumdur.
Birçok kişi için ataklar tamamen aniden başlamaz. Çoğu zaman öncesinde bazı işaretler görülebilir.
Daha az uyma ihtiyacı hissetmek
Enerjide belirgin artış
Daha hızlı konuşmak
Çok sayıda plan yapmak
Harcamalarda artış
Kendine aşırı güven hissetmek
Enerji kaybı
Sosyal geri çekilme
İlgi azalması
Umutsuzluk düşünceleri
Uyku düzeninde değişiklikler
Bu belirtilerin erken fark edilmesi tedavi sürecinde oldukça önemlidir. Çünkü birçok durumda erken müdahale atakların şiddetini azaltabilir.
Yakınlarının yaklaşımı iyileşme sürecinde önemli bir rol oynar. Yardımcı olabilecek bazı tutumlar şunlardır:
Belirtileri kişisel algılamamaya çalışın.
Tedavi sürecini destekleyin.
Uyku düzeninin korunmasına yardımcı olun.
Kriz dönemlerinde sakin kalmaya çalışın.
Eleştirmek yerine anlamaya çalışın.
Gerekirse kendiniz de destek alın.
Bazen en büyük destek çözüm sunmak değil, kişinin yanında olduğunuzu hissettirmektir.
Bipolar bozukluk tanısı almak birçok kişi için korkutucu olabilir. Ancak günümüzde etkili tedavi yöntemleri sayesinde birçok kişi:
Eğitim hayatına devam edebilmekte,
Kariyerini sürdürebilmekte,
Sağlıklı ilişkiler kurabilmekte,
Üretken ve doyumlu bir yaşam yaşayabilmektedir.
Tanı, kişinin geleceğini belirlemez. Bir harita gibi düşünülebilir. Harita yolun nerede zorlaşabileceğini gösterir ama kişinin hangi yöne gideceğine karar vermez.
Bipolar bozukluk yalnızca duygu durumundaki değişimlerden ibaret değildir. Bu durum kişinin enerjisini, düşüncelerini, ilişkilerini ve yaşam deneyimini etkileyebilir. Ancak bipolar bozukluk bir kişinin kimliği değildir. Doğru tedavi, düzenli takip ve güçlü destek sistemleriyle birçok insan dengeli ve anlamlı bir yaşam sürdürebilmektedir.
Çünkü iyileşme her zaman belirtilerin tamamen yok olması değil, kişinin hayatını yeniden yönetebilmeyi öğrenmesidir. Bazen güç, hiç zorlanmamak değil; zorlandığında yeniden dengeyi bulabilmektir.
Bipolar bozukluğun en belirgin özelliği, kişinin duygu durumunda belirgin yükselme ve düşüş dönemleri yaşamasıdır. Bu dönemler sıradan ruh hali değişimlerinden daha yoğun, daha uzun süreli ve kişinin günlük yaşamını etkileyebilecek düzeydedir. Mani veya hipomani dönemlerinde kişi kendisini aşırı enerjik, güçlü, hızlı düşünen ve az uykuya rağmen dinç hissedebilir. Depresyon dönemlerinde ise yoğun mutsuzluk, isteksizlik, enerji kaybı, umutsuzluk ve hayattan keyif alamama görülebilir. Bu nedenle bipolar bozukluk yalnızca “bir gün iyi, bir gün kötü hissetmek” değildir. Daha çok duygu durumunu düzenleyen sistemin zaman zaman çok yükselmesi ve zaman zaman belirgin şekilde düşmesiyle karakterizedir.
Hayır. Bipolar bozukluğu olan kişiler otomatik olarak tehlikeli değildir. Bu, toplumda sık görülen ama doğru olmayan bir inanıştır. Bipolar bozukluk bir karakter kusuru ya da saldırganlık eğilimi anlamına gelmez. Ancak bazı mani dönemlerinde kişi dürtüsel kararlar alabilir, riskli davranışlar gösterebilir, aşırı harcama yapabilir veya gerçekçi olmayan planlara yönelebilir. Bu durum kişinin kendisi ve çevresi için zorlayıcı olabilir. Fakat bu, “tehlikeli insan” olduğu anlamına gelmez. Doğru tedavi, düzenli takip, uyku düzeni ve yakın çevrenin desteğiyle bipolar bozukluğu olan birçok kişi sağlıklı, üretken ve dengeli bir yaşam sürdürebilmektedir.
Bipolar atakları farklı kişilerde farklı nedenlerle tetiklenebilir. En sık tetikleyiciler arasında yoğun stres, uyku düzeninin bozulması, travmatik yaşam olayları, madde kullanımı, alkol kullanımı, mevsim geçişleri ve tedavinin aksatılması yer alır. Özellikle uykusuzluk bipolar bozuklukta önemli bir tetikleyicidir. Çünkü uyku, duygu durumunu düzenleyen sistemler için temel bir dengeleyici gibidir. Birkaç gece az uyumak bile bazı kişilerde mani veya hipomani belirtilerini artırabilir. Bu nedenle bipolar bozuklukta kişinin kendi erken uyarı işaretlerini tanıması önemlidir. Enerjide ani artış, uyku ihtiyacında azalma, aşırı konuşkanlık, hızlanan düşünceler veya belirgin içe kapanma gibi değişimler atak öncesi sinyaller olabilir.
Bipolar bozuklukta genetik yatkınlık önemli bir faktördür. Ailede bipolar bozukluk veya başka duygu durum bozuklukları öyküsü varsa risk artabilir. Ancak bu, ailesinde bipolar bozukluk olan herkesin mutlaka bipolar bozukluk yaşayacağı anlamına gelmez. Bipolar bozukluk genellikle genetik yatkınlık, beyin kimyasındaki farklılıklar, stresli yaşam olayları, uyku düzeni, çevresel faktörler ve psikolojik dayanıklılık gibi birçok etkenin bir araya gelmesiyle ortaya çıkar. Genetik yatkınlık bir tohum gibidir. Ancak o tohumun filizlenip filizlenmemesinde yaşam koşulları, stres düzeyi, destek sistemi ve tedaviye erişim gibi birçok faktör rol oynar.
Ara